नेपाल बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय देश हो। यहाँ जन्मिएका विभिन्न जातजाति, समुदाय र भूगोलअनुसार फरकफरक लोकसंस्कृतिले नेपाली पहिचानलाई समृद्ध तुल्याएको छ। तर आजको प्रविधि प्रधान युग, भूमण्डलीकरण, तीव्र शहरीकरण र आधुनिकताको प्रभावले नेपाली लोकसंस्कृति क्रमशः हराउँदै गएको छ। परम्परागत लोकगान, नृत्य, खानपान, लोककथा, लोकविश्वास, परम्परागत सीप, हाटबजारदेखि मेलामञ्चसम्मका सांस्कृतिक पाटा संकटमा परेका छन्।

नेपाल साँच्चिकै सांस्कृतिक विविधताको अनुपम उदाहरण हो। हिमाल, पहाड र तराईका तीन भौगोलिक क्षेत्रहरूको संयोजनले गर्दा यहाँ बसोबास गर्ने जातजाति र समुदायहरूले आआफ्नै विशिष्ट परम्परा, रीतिरिवाज, भाषा, भेषभूषा, गीतसंगीत, कथाकहानी, पर्व, नाचगान र जीवनशैली विकास गरेका छन्। यी नै नेपाली समाजको मूल चरित्र निर्माण गर्ने आधार हुन्, जसलाई हामी ‘लोकसंस्कृति’ भन्छौं।

लोकसंस्कृति कुनै पनि समाजको आत्मा हो। यसले त्यहाँको मौलिकता, दर्शन, जीवनप्रणाली र मूल्य–मान्यतालाई प्रतिविम्बित गर्छ। हाम्रो लोकसंस्कृति हाम्रो आत्मगौरव र ऐतिहासिक स्मृतिको दर्पण समेत हो। मगर समुदायको सोरठी नाच, थारूहरूको माघी, राईहरूको साकेला, लिम्बूहरूको याक्थुङ परम्परा, गुरुङहरूको रोदी आदि यसको जीवन्त प्रमाण हुन्।

तर आज लोकसंस्कृति गम्भीर संकटमा पुगेको छ। भूमण्डलीकरण, प्रविधि र पश्चिमी संस्कृतिको अत्यधिक प्रभाव, आधुनिक जीवनशैली र बसाइँसराइका कारण हाम्रो मौलिक सांस्कृतिक पहिचान कमजोर बन्दै गएको छ। परम्परागत संगीत, कथा, भेषभूषा, खानपान, भाषा र नृत्यजस्ता सम्पदाहरू क्रमशः लोप हुँदै गएका छन्। पछिल्लो पुस्ता विदेशी संस्कृति र प्रवृत्तिमा तानिँदै आफ्नै मौलिकताको मूल्य बुझ्न छाड्दैछ। फलस्वरूप, हाम्रो सांस्कृतिक धरोहर संकटमा परेको छ।

हराउँदै जानुको कारणहरू
१. आधुनिकता र पश्चिमी प्रभाव
आजका युवा आधुनिक प्रवृत्ति र पाश्चात्य फेसनमा रमाइरहेका छन्। अंग्रेजी गीत–संगीत र पप कल्चरले नेपाली लोकगीत र भजनलाई विस्थापित गर्दैछन्। ढाका टोपी, फेटा, गुन्युचोलीजस्ता परम्परागत भेषभूषा ओझेल पर्दै पाश्चात्य फेसन लोकप्रिय हुँदै गएको छ।

२. शहरीकरण र बसाइँसराइ
गाउँबाट शहर वा विदेशतर्फको आप्रवासनले आफ्नो थलो, भाषा र परम्परासँगको सम्बन्ध टुट्दै गएको छ। शहरमा सामूहिक पर्व, मेला, नाचगानको चलन हराउँदै गएका छन्।

३. पुस्तान्तरण कमजोर हुनु
लोकसंस्कृति पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण हुने सम्पदा हो। बाजे–बजैले सुनाउने कथा, घाँस दाउरामा गाइने गीत, मेलामा खेलिने नाच बिर्सिँदैछन्। अभिभावक आफै छोराछोरीलाई यी कुरा सिकाउन असमर्थ देखिन्छन्।

४. औपचारिक शिक्षामा उपेक्षा
हाम्रो शिक्षा प्रणाली पश्चिमी मोडलमा केन्द्रित भएकाले स्थानीय भाषा, इतिहास, लोकसाहित्य र परम्पराहरू पढाइ हुँदैन। त्यसले बालबालिकामा संस्कृतिप्रतिको चासो घटाएको छ।

५. प्रविधिको लत
मोबाइल, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक समय बित्दा झ्याउरे, टप्पा, भाका जस्ता लोकगीतहरूको ठाउँ टिकटक, रिल्स र र्‍यापले लिएको छ। बालबालिकाको फुर्सद युट्युब र गेममा बित्छ, लोककथा र परम्परागत खेल लोप हुँदैछन्।

६. सरकारी बेवास्ता र नीतिगत कमजोरी
राज्यस्तरबाट लोकसंस्कृतिको संरक्षणमा पर्याप्त गम्भीरता छैन। नीति भए पनि कार्यान्वयन कमजोर छ। संस्कृतिविद् र कलाकारलाई सम्मान र सहयोग दिने अभ्यास पनि सीमित छ।

७. आफ्नै संस्कृतिप्रति लाज र अभिमानको कमी
कतिपय मानिस लोकगीत गाउन, जातीय भाषा बोल्न वा परम्परागत पोशाक लगाउन संकोच गर्छन्। यसरी आफ्नै जरा आफैँ काट्दा संस्कृति संकटमा पर्छ।

संरक्षणका उपायहरू
१. शैक्षिक पाठ्यक्रममा समावेश
विद्यालयमा स्थानीय भाषा, लोककथा, गीत, नाच र मूल्यबारे पढाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ। क्याम्पस–विश्वविद्यालयमा लोकसंस्कृति विषय, अनुसन्धान र परियोजना सञ्चालन हुनुपर्छ।

२. डिजिटल संरक्षण र अभिलेखन
गीत, कथा, नाच र सीपहरूलाई अडियो–भिडियोमा रेकर्ड गरी युट्युब, पोडकास्ट, वेबसाइट वा एपमा राख्नुपर्छ। QR कोड र डिजिटल आर्काइभमार्फत संग्रहालय र पुस्तकालयमा सहज पहुँच बनाउन सकिन्छ।

३. स्थानीय तहको भूमिका
वडा–पालिका तहमा मेला, जात्रा र प्रतियोगिता गरेर परम्परागत गीत, नाच, पोशाक र खानालाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। ‘एक गाउँ, एक संस्कृति’ अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

४. लोककलालाई रोजगारीसँग जोड्नु
ढाका, लोकवाद्य, हस्तकला, चित्रकला आदि व्यवसायिक बनाएर रोजगारीसँग जोड्नुपर्छ। यसले कलाकारहरूलाई आत्मसम्मान र युवा पुस्तालाई आकर्षण दिन्छ।

५. सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालको सदुपयोग
रेडियो, टिभी, अनलाइन मिडिया र सामाजिक सञ्जालबाट लोकगीत, कथा, नृत्यलाई प्रचार गर्नुपर्छ। डकुमेन्ट्री, अन्तर्वार्ता र छोटा सामग्री (Reels, shorts) बनाएर युवालाई लक्षित गर्नुपर्छ।

६. परिवारबाटै थालनी
घरमै बाजे–बजैले कथा, गीत, ठूला भनाइ सुनाउने परम्परा फर्काउनुपर्छ। चाडपर्व परम्परागत शैलीमा मनाउनुपर्छ।

७. राष्ट्रिय नीतिगत पहल
‘राष्ट्रिय लोकसंस्कृति संरक्षण नीति’ बनाएर संस्कृति मन्त्रालयले विशेष बजेट र अनुदानको व्यवस्था गर्नुपर्छ। लोकसंस्कृति अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गरी जातीय र क्षेत्रीय लोकसंस्कृतिमाथि अध्ययन–अभिलेखन गर्नुपर्छ।

निष्कर्षः
नेपालको लोकसंस्कृति हाम्रो पहिचानको मेरुदण्ड हो। यसले हामीलाई नेपाली बनाउँछ, हाम्रो इतिहास, परम्परा र मूल्यहरूसँग जोडेर राख्छ। त्यसैले राज्य, स्थानीय सरकार, शिक्षा क्षेत्र, मिडिया, कलाकार, अनुसन्धानकर्ता र प्रत्येक परिवारले आफ्नो तहबाट लोकसंस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा लाग्नुपर्छ।

विद्यालयको पाठ्यक्रमदेखि घरमा बाजेले सुनाउने कथासम्म, समुदायको मेला र कलाकारको सिर्जनासम्म — यी सबै प्रयास मिलेर नेपाली लोकसंस्कृतिको संरक्षण सम्भव हुनेछ। आजको आवश्यकता भनेको साझा जिम्मेवारीका साथ यस अभियानमा जुट्नु हो।

जिवन न्यौपाने
सल्यान बहुमुखी क्याम्पस
लुहापिङ, सल्यान